Diyabet, Türkiye'de yaklaşık 9 milyon kişiyi etkileyen kronik bir hastalıktır. Yetişkin nüfusun %14'ünde görülür ve sayı artmaya devam ediyor. Tip 1 ve Tip 2 diyabet, gestasyonel diyabet ve prediyabet gibi farklı şekillerde karşımıza çıkar. Evde günlük takip, komplikasyonları önlemenin ve hayatta kalmanın anahtarıdır. Bu rehber diyabet tiplerini, evde takip araçlarını, ayak bakımını ve yaşam tarzı yönetimini kapsıyor.
Diyabet Tipleri
Tip 1 Diyabet
- Otoimmün kaynaklı, pankreasın insülin üretimi durmuş
- Genelde çocukluk / gençlikte başlar
- Günlük insülin enjeksiyonu şart
- Türkiye'de diyabetlilerin %5-10'u
Tip 2 Diyabet
- İnsülin direnci + progresif insülin eksikliği
- Yaşam tarzı ile güçlü ilişki (obezite, hareketsizlik)
- Oral antidiyabetikler, gerektiğinde insülin
- Türkiye'de diyabetlilerin %90-95'i
Gestasyonel Diyabet
- Gebelik sırasında ortaya çıkan glukoz intoleransı
- Hamilelerin %3-7'sinde
- 24-28. hafta OGTT ile tarama
- Doğum sonrası genelde düzelir ama Tip 2 riski artar
Prediyabet
- Açlık kan şekeri 100-125 mg/dL
- HbA1c 5.7-6.4%
- Yaşam tarzı değişikliği ile Tip 2'ye ilerleme önlenebilir
Diyabet Bakım Döngüsü
Evde Kan Şekeri Takibi
Glukometre Seçimi
Detaylı rehber: Kan Şekeri Ölçüm Rehberi.
- Önerilen markalar: Accu-Chek Guide, OneTouch Verio, Contour Plus
- Önemli özellikler: Hassasiyet (ISO 15197:2013), az kan gerekli, hızlı sonuç (5 sn), hafıza, Bluetooth uyumu
- Strip temini: SGK kapsamında reçeteli, yoksa ücretli
Ne Zaman Ölçmeli?
Tip 1 diyabette:
- Her yemek öncesi (kahvaltı, öğle, akşam)
- Yatmadan önce
- Gece (özellikle hipoglisemi riski varsa)
- Egzersiz öncesi ve sonrası
- Hastalık dönemlerinde daha sık
- Günde 4-8 ölçüm tipik
Tip 2 diyabette:
- İnsülin kullananlarda: Günde 2-4 ölçüm
- Oral ilaç kullananlarda: Haftada 3-4 gün açlık + tokluk
- Yeni tanı dönemde daha sık
- Kontrollü iseler haftada 1-2 gün izleme yeterli olabilir
Hedef Değerler
| Zaman | Hedef (mg/dL) |
|---|---|
| Açlık / yemek öncesi | 80-130 |
| Yemek sonrası 2. saat | < 180 |
| HbA1c | < 7% (genel hedef) |
| Yatma öncesi | 100-140 |
Hedefler bireysel olarak doktor tarafından belirlenir. Yaşlılarda ve komorbiditelerde daha esnek hedefler.
Sürekli Glukoz Monitörü (CGM)
CGM cihazları (Freestyle Libre, Dexcom G7, Medtronic Guardian) intersisyal sıvı glukoz seviyesini sürekli ölçer:
- Kola takılan sensor 10-14 gün kullanılır
- Dakikada 1 ölçüm, grafik gösterimi
- Trend okları (yükseliyor / düşüyor / stabil)
- Alarmlar (yüksek / düşük)
- Smartphone entegrasyonu
- Özellikle Tip 1'de büyük fayda
- Türkiye'de SGK ödemesi belirli kriterlerle
İnsülin Uygulaması
İnsülin Tipleri
- Hızlı etkili: Lispro (Humalog), Aspart (Novorapid), Glulisine (Apidra) — yemek öncesi
- Kısa etkili: Regüler (Humulin R, Actrapid) — yemek 30 dk öncesi
- Orta etkili: NPH (Humulin N, İnsuman Basal) — 2x / gün
- Uzun etkili: Glargine (Lantus, Toujeo), Detemir (Levemir), Degludec (Tresiba) — 1x / gün bazal
- Karışım: 30/70, 25/75 gibi kombinasyonlar
Enjeksiyon Teknikleri
- Kalem / enjektör kullanımı
- Enjeksiyon bölgeleri: Karın (en hızlı emilim), uyluk, üst kol, kalça
- Bölge rotasyonu (lipodistrofi önleme)
- Cilt temizliği (alkol gerekli değilse kullanılmayabilir — cilt kuru olsun)
- 90° açı ile enjeksiyon
- İğne değişimi her kullanımda
- İnsülin saklama: Açılmamış 2-8°C, açılmış oda sıcaklığı (30 gün)
İnsülin Pompası
- Sürekli bazal + yemek bolus
- Daha iyi glisemik kontrol
- Tip 1 diyabette öncelikli
- Eğitim ve uyum gerekir
Beslenme Yönetimi
Karbonhidrat Sayımı
- 1 porsiyon = 15 g karbonhidrat
- Tip 1'de her yemek öncesi toplam karbonhidrat hesabı + insülin dozu
- Etiket okuma becerisi kritik
- Diyabet eğitim hemşiresi danışmanlığı
Glisemik İndeks (GI)
- Düşük GI (<55): Mercimek, nohut, brokoli, tam buğday, süt — tercih edilir
- Orta GI (56-69): Tam buğday ekmek, bal, muz
- Yüksek GI (>70): Beyaz ekmek, patates, şeker, pirinç — sınırlı
Genel Beslenme Kuralları
- Tabak bölme: ½ sebze, ¼ protein, ¼ karbonhidrat
- Porsiyon kontrolü
- Küçük ve sık öğünler
- Yeterli lif (25-30 g/gün)
- Doymamış yağ tercihi (zeytinyağı, avokado, ceviz)
- Su tüketimi (1.5-2 L/gün)
- Şekerli içecek, kızartmalar, hazır gıda sınırlama
Egzersiz ve Fiziksel Aktivite
- Haftada 150 dk orta şiddetli aerobik (30 dk x 5)
- Haftada 2-3 kez kuvvet antrenmanı
- Yürüyüş, yüzme, bisiklet idealдir
- Egzersiz öncesi kan şekeri kontrolü
- Egzersiz sonrası hipoglisemi riski — yanında karbonhidrat bulundur
- Yoga, tai-chi stres yönetimi için faydalı
Diyabetik Ayak Bakımı
Diyabetlilerin %15-25'i hayatı boyunca ayak ülseri yaşar. Ampütasyonların %85'i önceki ülserden gelişir. Günlük bakım şart.
Günlük Kontroller
- Ayaklarını her gün incele (ayna yardımı ile tabanı görme)
- Kırmızılık, şişlik, yara, çatlak, nasır, renk değişikliği kontrol
- İki ayak arasını dikkatli incele (mantar, maserasyon)
- Tırnak kontrolü
Günlük Hijyen
- Ayakları günde 1 kez ılık su + yumuşak sabun ile yıka
- Parmak aralarını iyi kurula (mantar önleme)
- Nemlendirici krem (parmak arasına SÜRME)
- Sıcak su / buz tampon UYGULAMA — his azalmış olduğu için yanık/soğuk yanığı riski
Tırnak Bakımı
- Tırnakları düz kesme (kenarda batmasın)
- Dikkatle kesim, kanama olursa antiseptik + doktor
- Görünmeyen / kesemeyen tırnak → podiatrist / pedikür
Ayakkabı Seçimi
- Özel diyabetik ayakkabı — dikişsiz iç, geniş parmak kısmı, basınç dağıtıcı
- Ayakkabıyı giymeden önce içine bak (yabancı cisim, kıvrılmış çorap)
- Çıplak ayak yürümeyin (ev içinde bile)
- Koton çorap, ters dikişli
- Medikal sandalet ve terlik koleksiyonumuzda diyabetik modeller
- Ortopedik tabanlık basınç dağıtımı için
Yaralanma Halinde
- Küçük yara: Hemen klorheksidin + steril pansuman
- 48 saat içinde iyileşmiyorsa doktora
- Yara büyük, derin, akıntılı → acil doktor
- Detay: Yara Bakımı Rehberi
Komplikasyon Taraması
Yıllık Kontroller
- HbA1c: 3 ayda bir (stabil hastalarda 6 ayda)
- Retinopati: Yıllık göz dibi muayenesi
- Nefropati: İdrar albümin / kreatinin oranı yıllık
- Nöropati: Ayak muayenesi, monofilament testi
- Kardiyovasküler: Lipid paneli, tansiyon, EKG
- Ayak: Nabız, his testi
- Diş: 6 ayda bir diş hekimi
Hipoglisemi ve Hiperglisemi Yönetimi
Hipoglisemi (Kan Şekeri Düşüklüğü)
Belirtiler: Terleme, titreme, hızlı kalp atımı, açlık, sinirlilik, kafa karışıklığı, bilinç kaybı.
Kural 15/15:
- 15 g hızlı emilen karbonhidrat (1 bardak meyve suyu, 3-4 kesme şeker, 1 yemek kaşığı bal)
- 15 dk bekle
- Tekrar ölç — 70'in üstündeyse normal yemek
- Hala düşükse tekrar 15 g al
Bilinç kapalıysa kesinlikle ağızdan şey verilmez. Glukagon enjeksiyonu (evde bulundurulmalı) + 112.
Hiperglisemi (Kan Şekeri Yüksekliği)
Belirtiler: Bol su içme, sık idrar, halsizlik, bulanık görme.
Ciddi durum: Keton ölçümü (strip veya cihaz). Keton pozitif + yüksek şeker → DKA riski → hastaneye.
Tansiyon ve Kardiyovasküler Sağlık
Diyabet kardiyovasküler hastalık riskini 2-4 kat artırır. Günlük tansiyon ölçümü önemli. Hedef < 130/80 mmHg.
Kolesterol hedefleri (genel):
- LDL < 100 mg/dL (yüksek riskli < 70)
- HDL > 40 erkek, > 50 kadın
- Trigliserid < 150 mg/dL
Evde Takip Seti
- Glukometre + stripler
- Lancing cihaz + iğne
- Keton test stripleri
- Tansiyon aleti
- Tartı — vücut analiz baskülü
- Glukoz jel / şekerli içecek (hipoglisemi için)
- Glukagon kiti
- Diyabet takip defteri veya uygulama
- Ayak krem ve nemlendirici
- Diyabetik ayakkabı ve çorap
Daha Fazla Bilgi
Diyabet güncel rehberleri ve eğitim: Türkiye Diyabet Vakfı ve Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği.
